Mimar Sinan’ın imzasını taşıyan Semiz Ali Paşa Külliyesi, yaklaşık beş asırdır Babaeski’nin tarihine tanıklık ediyor. Bir zamanlar cami, medrese, hamam, kervansaray ve dükkânlardan oluşan görkemli külliyeden bugün yalnızca cami ve hamam ayakta kaldı. Bilimsel araştırmalar ve tarihi belgeler ise bu eşsiz mirasın geçmişine ışık tutuyor.
Osmanlı Devleti’nin Avrupa seferlerinde en önemli güzergâhlardan biri olan İstanbul-Belgrad yolu üzerindeki Babaeski, yüzyıllar boyunca stratejik bir menzil merkezi olarak öne çıktı. Akademik araştırmalara göre, Sadrazam Semiz Ali Paşa tarafından vakfedilen gelirlerle Mimar Sinan’a inşa ettirilen külliye de bu önemli güzergâhın ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla hayata geçirildi. Cami, medrese, hamam, kervansaray ve dükkânlardan oluşan yapı topluluğu, dönemin sosyal ve ticari hayatının merkezlerinden biri oldu.
Asırların İzini Taşıyor
Arşiv belgeleri, vakfiye kayıtları, Osmanlı muhasebe defterleri, Mimar Sinan’ın eserlerini anlatan risaleler ve Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi, külliyenin geçmişine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Başlıca tarihi kaynaklara göre Babaeski, Osmanlı ordusunun Balkan seferleri sırasında konaklama ve lojistik açıdan büyük önem taşıyan menzil noktalarından biriydi. Semiz Ali Paşa Külliyesi de bu tarihi güzergâhın en önemli eserleri arasında yer aldı.
Ancak geçen yüzyıllar içerisinde yaşanan savaşlar, istilalar, yangınlar, şehirleşme çalışmaları ve bilinçsiz müdahaleler külliyenin büyük bölümünü ortadan kaldırdı. Bilimsel incelemeler, medrese, kervansaray ve dükkânların tamamen yok olduğunu, günümüze ise yalnızca cami ile hamamın ulaşabildiğini ortaya koyuyor.
Mimar Sinan’ın Taşradaki Seçkin Eserlerinden
Semiz Ali Paşa Camii, klasik Osmanlı mimarisinin dikkat çeken örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. Altı destekli plan sistemiyle inşa edilen yapı, Mimar Sinan’ın İstanbul dışında uyguladığı önemli mimari çözümler arasında gösteriliyor. Ünlü seyyah Evliya Çelebi de Babaeski’ye geldiğinde camiden övgüyle söz ederek, yapıyı İstanbul’daki Kara Ahmet Paşa Camii ile kıyaslıyor ve ihtişamını anlatıyor.
Beş Asırlık Yapı Defalarca Ayağa Kaldırıldı
Semiz Ali Paşa Camii, tarih boyunca birçok kez onarımdan geçti. Tarihi belgelere göre ilk büyük restorasyon 1832 yılında Sultan II. Mahmud döneminde gerçekleştirildi. Balkan Savaşı sırasında yıkılan minare ise 1934 yılında yeniden inşa edildi.
Cumhuriyet döneminde de koruma çalışmaları devam etti. Edirne Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından 1986-1988 yılları arasında gerçekleştirilen kapsamlı restorasyonda taş cepheler temizlendi, derzler yenilendi, kubbe çevresi onarıldı ve kalem işi süslemeleri restore edildi. 2013 yılında ise son cemaat mahallinin ahşap taşıyıcı sistemi güçlendirilirken caminin bozulan kurşun örtüleri yenilendi.
Koruma çalışmaları bununla da sınırlı kalmadı. 10 Eylül 2018’de başlatılan kapsamlı restorasyon kapsamında cami ve avlusu aslına uygun şekilde yenilenirken, çalışmalar süresince ibadetler için geçici mescit oluşturuldu. Yaklaşık iki yıl süren restorasyonun ardından tarihi yapı yeniden ibadete açılarak Babaeskililerle buluştu.
Kayıp Yapılar İçin Umut Veren Bulgular
Araştırmalarda yalnızca ayakta kalan yapılar değil, artık var olmayan bölümler de incelendi. Cami avlusundaki duvar izleri, mimari kalıntılar ve benzer dönem eserleri karşılaştıran uzmanlar, külliyenin medresesine ilişkin restitüsyon önerileri hazırladı. Mevcut izler, cami avlusunu çevreleyen revaklı bir medrese yapısının varlığına işaret ediyor. Ayrıca tarihi belgelerde adı geçen kervansaray ve dükkânların da külliyenin önemli parçaları olduğu belirtiliyor.
Külliyenin günümüze ulaşan ikinci yapısı olan tarihi hamam ise hâlen kullanılmaya devam ediyor. Akademik araştırmada, 2018 yılında yapılan incelemelerde sonradan gerçekleştirilen bazı bilinçsiz fiziki müdahalelerin yapıya zarar verdiği ve tarihi doku üzerinde olumsuz etkiler oluşturduğu ifade ediliyor.
Geleceğe Bırakılacak En Değerli Miras
Uzmanlar, Semiz Ali Paşa Külliyesi’nin yalnızca bugün ayakta kalan cami ve hamamdan ibaret olmadığını vurguluyor. Tarihi belgeler ile mevcut mimari izlerin birlikte değerlendirilmesi, toprak altında kalmış olabilecek medrese, kervansaray ve dükkân kalıntılarının gelecekte yapılacak bilimsel çalışmalarla daha ayrıntılı biçimde ortaya çıkarılabileceğini gösteriyor. Külliyenin bütüncül bir koruma anlayışıyla korunması ise Babaeski’nin tarihi kimliğinin gelecek kuşaklara eksiksiz aktarılması açısından büyük önem taşıyor.
HABER: SEVDE GÜL MALİT
Kaynak: Ayşe Gülçin Küçükkaya ve Tülay Canıtez, Babaeski Semiz Ali Paşa Külliyesi (TÜBA-KED, 2019); Babaeski Müftülüğü.
